Aan de kruisbes bewaar ik scherpe, vroege herinneringen. Niet ouder dan acht jaar sta ik op een warme zomermiddag in een tuin voor kruisbessenstruiken. Er zijn struiken met gele en met rode kruisbessen. De struiken zijn laag en ik kan makkelijk bij de bessen. Er zijn scherpe stekels aan de takken. De kruisbessen hebben haren. Je moet er in knijpen om te weten hoe rijp ze zijn. Als ze plat gaan, zijn ze te rijp. Het sap loopt over je vingers. Dan smaken ze flauw. De rode zijn lekkerder dan de gele. Heb je een goede dan is het binnenste zoet en zacht. Het buitenste vlees is stevig en zurig, maar lekker zuur

Destijds wist ik niet dat kruisbessen (Ribes uva-crispa) ook in het wild in Nederland voorkomen. Dat besef drong maar stapsgewijs door. Voor het eerst zag ik ze bewust op kasteelruïnes in Valkenberg en in de Ardennen. In de Verspreidingsatlas staan ze over het hele land verspreid, met als uitzondIVN Markering de veenpolders in Zuid-Holland. Dat is ook wel te begrijpen omdat de plant kalk nodig heeft. Tot mijn verbazing stond er een paar jaar geleden opeens een aan de buitenkant van mijn tuin. Dit jaar bloeit hij voor het eerst. De kruisbes is dus ook een stadsplant.

De bladeren zijn rondachtig met lobben en zachtbehaard. De bloemen groen en rood-paars en het vruchtbeginsel onder heeft klierharen. Zie foto. Die klierharen zitten later ook op de vrucht. De geslachtsnaam ‘ribes’ komt van het Arabische ‘ribas’ dat een zuur smakende rabarbersoort was. Toen de Arabieren hun uit Palestina bekende ribas niet aantroffen, ging de naam over naar de eveneens zuur smakende kruisbessen. De soortaanduiding 'uva-crispa' betekent letterlijk 'druif-gekroesd'. Maar ook de naam van de ‘Grossulariaceae’ waartoe het geslacht ribes behoort, is via-via afgeleid van ‘kruis’ uit kruisbes. Dat zit zo: grossularia is een latinisering van het Frans grosseille, dat op zijn beurt weer is afgeleid van het Duitse Kräusel(beere). In heel West-Europa en ook Nederlandse dialecten is de stamvorm kr-s. Als klinker daarbinnen komt van alles voor. De vorm ‘kruis’ is er daar één van, en betekent bij kruisbes waarschijnlijk ‘tros’. Van kruisbessen kun je ook lekkere jam maken. Jammer dat je die bijna nergens kunt kopen.

Aad van Diemen – Natuur&Stadsgids  IVN Mark&Donge

Markandalletjes

• Ontzettend veel eikels – op de grond! Meer dan duizend per Eik! Goed ‘mastjaar’ voor wilde zwijnen! Die jongen wel aan! Ook hier in Mastbos?  
• Oehoe heeft hier in bos genesteld en gebroed! Jongen zijn gezond uitgevlogen! Primeur voor omgeving Markdal!
• Vogelrevalidatie Centrum heeft gewonde Rode Wouw weer gezond uit laten vliegen! Knap werk van VRC Zundert. Twee gevonden ‘kittens’ bleken jonge Boommarters te zijn! Erg ‘bijtgraag’ maar bijgevoerd en ‘opgevoed’ nu weer in vrijheid! Zondag 5 oktober Open Dag. 10-16u30. Luitertweg 36a. Zundert. Welkom!   
• Tweede overgrense Zeistournooi nu zondag! Nu zondag 5 oktober van 8-18u. Rustgevend zeisend natuurbeheer in Vlaamse sfeer met randanimatie! Hooioppers bouwen, muziek, strekelwerpen, zeistournooi, hapje, drankje. BC Vallei van het Merkske (De Klapekster). Wortel (B), Kolonie 41 (parkeren), zeisen: Kolonie 32. Natuurpunt Markvallei.   
• Landschapswandeling Chaam-Baarle-Ulicoten-Chaam. Langs bos, velden, beken. Om landschap te lezen en te ervaren . Nieuwe route, hoe zuidelijker – hoe zoeter. Ca 18 km. Zondag 5 oktober, 10-16u. Aanmelden via website IVN Mark&Donge.
• Trekvogeltelling. Zaterdag 4 oktober. Welkom op telpost Hooijdonk (Haagse Beemden) tussen Werftseweg en Hooijdonkseweg. Breda. Met Erik van Boxtel tussen 7u30 en 12u. Onderdeel van jaarlijkse mega europese trekvogeltelling. Zie website WestBrabantse Vogelwerkgroep.
• Geslaagde volbezette Markdal excursie van Ver. Markdal en IVN M&D. Geslaagde combi. Ver. Markdal zet zich in voor routes voor natuurbeleving. Met veel energie om beheerders te overtuigen. Lieneke Steijn toonde dubbeldeks Zwarte Spechten nest en veel rode mutsen voor minder kardinalen: de Kardinaalmuts! Inktzwammen steken hun kop op: starten paddenstoelen seizoen.
• Er is genoeg te zien in Markdal natuur.

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge

Onze wandeling begint weer bij de Duivelsbrug, mooi helder zicht, zonovergoten, koeler dan voorgaande dagen, met 13 graden mooi vogelweer. Vanaf de brug, op het strakke zwaar stoffige wateroppervlak een nog jonge Fuut, gestreepte kop en grijs op zijn rug, raar nog maar zo alleen. Hééé fraai, een nog zachtjes zingende Tjiftjaf, op doorreis naar zuid Europa! Trouwens heel de wandeling hoorden we roepjes uit verschillende struiken en rietvegetaties. Blijkbaar een goede vogeldoortrekdag. Een kijkerblik op IJsvermaak, helaas vanwege de hoge ruige vegetatie geen vogelactiviteiten. Zelfs op de lichtmasten stond geen enkele vogel te rusten. Wel weer tijdens de gehele wandeling, een half zingende of tikkende Roodborst. Zouden dit alweer de noorderlingen zijn?  Ook de trompetterende Canadese Ganzen zijn op voor- en achtergond de gehele tocht aanwezig. Wel een 200 exemplaren geteld.

In het gedeelte waar nu de koeien grazen , veel voedselzoekende Kauwen, Houtduiven en enkele Zwarte Kraaien. Nabij de koeiepoep, en het ruigere gras, altijd wel wat te vinden aan zaden en insecten. Plots vliegen er  een drietal Gaaien voorbij, ook al op trek of zouden het plaatselijke vogels zijn, die wat rondzwerven.

We lopen verder langs de vistrapwatergang, wat horen we daar uit het riet? Meestal een harde staccatozang, deze keer een zachter volume, met verschillende tonen. Een Cetti’s Zanger, heel mooi hier te horen. Deze moerasvogel, gelijkend op een wat forsere Kleine Karekiet. De Cetti’s Zanger is pas rond 2003 goed gehuisvest in ons land. De uit Zuid Europa vooruit gesnelde zanger, die hier een goed vestigingsklimaat kon vinden. Zelden zichtbaar, en dan vaak met het staartje omhoog, net als de Winterkoning. Dus tegenwoordig ook in de drassige omgeving van Breda, het gehele jaar door te horen of te zien.

Het Markdal, vanaf de stuw overziend, alleen een 60 tal Canadese Ganzen, een Blauwe Reiger en natuurlijk enkele Meerkoeten, een Waterhoen en een zestal Soepeenden.  Verder opvallend stil en leeg ……We lopen alweer terug, langs de SBB boerderij, een Vink vliegt van het pad op, hij was aan het eten van vele kapot gereden eikels van de zomereik.

Een kijkerblik door de Notenbongerd, enkel rapers zijn actief, dus geen vogel te zien.

Vanuit de tuinen van Bouvigne ook geen enkel piepje of roepje, te horen, en ik wordt toch echt nog niet doof !! Vanuit de verte nog voor de Duivelsbrug een kekkerende, roepende Grote bonte Specht. Toch weer een mooie afsluiting van een zonovergoten vogelwandeling.

Met dank aan een knetterende motorzaag op de achtergond, joggers en vele fietsers, houdoe!

Willem Veenhuizen - West Brabantse Vogelwerkgroep 

Markandalletjes

• Zonnig, herfstig, met alleen vlinderende Koolwitjes en veel gakkende al onrustig trekkende ganzen. Weer water in Bavelse Leij, maar nog amper stromend.
• Overtreffende belangstelling voor gezamenlijke natuurwandeling ‘Veranderend Markdal’ van Vereniging Markdal en IVN Mark&Donge. Daardoor inschrijving gesloten. Misschien een volgende keer?

  

• Wethouder Eddie Förster meldt aan gemeenteraad flinke vertraging woningbouw Bavel. Door stikstof op Ulvenhoutse Bos. Aannames Omgevingsvisie 2040 te positief’. Jammer voor cocreatie met Dorpsraad Bavel. Natuurverenigingen BromN niet verbaasd, gemeente doet/deed amper iets aan stikstofreductie..  
• Maaien en maaisel afvoeren is goed voor de natuur. Sinds paar jaar gelukkig de regel. Maar BBB en ZLTO willen Waterschap toch weer laten klepelen? Dat verpulvert alle insecten, rupsen, vlinders, libellen, plantenleven en ‘bemest’ de grond en water. Water Natuurlijk, Partij voor de Dieren, e.a. tegen. Discussie dus. Besluit aangehouden.   
• Poëziewandeling. Zondagmiddag 13u30-15u30. Slotpark Oosterhout. Van Lusthof, Slotpark naar natuurlijk Stadspark. Citaat van aanmoedigende dichterlijke botanicus Petrus Hondius (1621): “Mensch, verlaeten van u sin; Treedt hier eens mijn hoofken in. Leent u neuse en leent u ooge. Siet om leege, en denckt om hooge.” Aanmelden (2025) via website IVN Mark&Donge.
• Herfstopening Natuurtuin Oranjepolder. Zondagmiddag 13-16u. Ontdekplek voor kinderen, waterdiertjes scheppen, poelen, kwelwater, vleermuizenkelder, hoogstam fruitboomgaard, kwelwater, houtsingels, insectenmuur, vogelkijkplek, kinderspeurtocht (ook voor jongvoelende ouderen). Domeinweg 9. Oosterhout.
• ‘Lieve’ wandeling. Zaterdagmorgen 9-11u. Vallei van het Merkske. Klapekster. Onderga en leer positief effect natuur op je gezondheid en blijheid. Wandeling en verklaring door kandidaat natuurgids Lieve. Kolonie 41. Wortel (B). Koffie staat klaar! Natuurpunt Markvallei.
• Vooraankondiging: Klassiek overgrens Zeistournooi, met randinformatie en Vlaamse sfeer. Zondag 5 oktober. 8-18u. Vallei van het Merkske. Kolonie 41. Wortel (B). Natuurpunt Markvallei.
• Wie was Cetti? Één van slechts twee mensen naar wie een vogel genoemd is, maar waarom?     
• Vervuiling in buitengebied? Melden via BuitenBeter App. Werkt goed!

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge

Ik zit thuis aan tafel met Zoë en ze praat over een serie die ze graag kijkt: H2O. Weet je wat dat betekent? Vraag ik. Ja, papa. Dat betekent water en daar zwemmen de zeemeerminnen in en als ze op het land zijn en een druppeltje water op zich krijgen veranderen ze in zeemeerminnen dus ze moeten voorzichtig zijn dat ze niet worden ontdekt! Ze ratelt nog een verhaallijn van een aflevering erachteraan en plotseling schiet er door haar hoofd dat er beestjes zijn die over het water kunnen lopen. Hoe kan dat, papa? En daar zit ik dan. Hoe leg ik aan een meisje van 7 jaar uit dat het delen van elektronen via covalente verbindingen zorgen dat een watermolecuul aan de ene kant een beetje positief geladen is en aan de andere kant een beetje negatief? En dat daardoor oppervlaktespanning ontstaat waar de schaatsenrijders over kunnen lopen?

Ik kijk naar de fruitschaal en pak een sinaasappel en 2 limoenen. In de lekkernijenkast ligt nog een zakje borrelnoten waar ik er 4 uithaal. Ik google nog even hoe het ook alweer was en ik begin: Water bestaat uit een klein stukje zuurstof, de ‘O’. Dat is de sinaasappel. En twee stukjes waterstof, de ‘H’. Dat zijn de limoenen. Rondom elk stukje waterstof en rondom het stukje zuurstof draaien elektronen zoals de aarde rond de zon draait of kinderen in de draaimolen rond het midden. De borrelnoten zijn de elektronen. Bij het waterstofje draait er 1 borrelnootje rondom het limoentje en bij zuurstof draaien 2 borrelnootjes rond de sinaasappel. De waterstofjes en het zuurstofje gaan die 4 elektronen ook met elkaar delen en daarom ‘plakken’ ze aan elkaar. Zo ontstaat een stukje water. Tot zover gaat het goed. Ik zie in haar ogen dat het verhaaltje blijft hangen en ik ga verder.

Je ziet dat de waterstofjes een beetje aan de ene kant van het zuurstofje zitten. Stel je nou eens voor dat een andere watermolecuul in de buurt komt van de eerste. Wat zou er dan gebeuren? Zoë kijkt me bedenkelijk aan en zegt vragend: die gaan aan elkaar plakken net als een magneet? Ja! Zeg ik verheugd en ik ben allang blij dat ze zich dit zo goed kan voorstellen. Inderdaad, de sinaasappel van de tweede molecuul legt zijn koppie tussen de limoentjes van de eerste molecuul. Zo dansen watermoleculen met elkaar en haken ze omstebeurt ‘in elkaar’ net zoals jij met je klas wel eens op het schoolplein dansend je armen in elkaar haakt.

Dat gebeurt de hele tijd met de watermoleculen en dat is net sterk genoeg om een schaatsenrijdertje of een spinnetje over het water te laten lopen. Ze herinnert zich nog van een wandeling langs de Mark dat ze een schaatsenrijdertje heeft zien lopen en wil vol enthousiasme terug naar die plek om nog meer te bekijken. Natuurlijk gaan we lekker naar buiten en de schoentjes worden al aangedaan. Zullen we ook gaan picknicken, Pap? Ik smeer snel een broodje kaas en gris een plak ontbijtkoek mee. Gauw op avontuur!

Boomstam Henk, NatuurWijzer, IVN-gids Mark & Donge

Markandalletjes

• Onstuimig weer, maar Koolwitjes fladderen volop. Wandelaars, fietsers, joggers genieten. Mussen waaien net niet van vetbollen.
• Realisatie EVZ (ecologische verbindings zone) Mark en singels verder vertraagd. Schrijft wethouder Bakker aan de natuurverenigingen in de Adviesgroep BromN. Afgelopen najaar drongen zes insprekers in gemeenteraad aan op spoedige realisatie van gemeentelijke EVZ met vaarregels. Is volgens B&W ook urgent voor grote wijk ’t Zoet en de Kader Richtlijn Water per 2027. Wethouder beloofde resultaat dit voorjaar. Adviesgroep BromN vroeg naar voortgang. De wethouder ziet het signaal en de betrokkenheid als hulp. De BromN-groep vindt juist realisatie belangrijk.
• De Groene Camino is nu in gebruik! Wandelend van St Jacobskapel in Galder langs de Mark via centrum Breda en Lage Vuchtpolder naar Heilige Eik in Den Hout. Route beschrijving op website nmv Markkant. Zowel zuid-noord als noord-zuid. Ook in twee delen van 13 km te lopen. Ervaringen en suggesties welkom via website natuur en milieuvereniging Markkant.

  

• Gedeputeerde Hagar Roijackers zette drie bestuurders van Stichting (Peter Vughts, Hubert Koevoets, Peter Hordijk)  bij opheffing in het zonnetje. Voor zorgvuldige overdracht van materiële aspecten (gronden, financiën) in Markdal aan provincie en Waterschap. Was al afgesplitst van zelfstandige Vereniging Markdal duurzaam&vitaal.
• Natuurwandeling Hoge en Lage Vuchtpolders. Zondag 21 september 10-12u. Eeuwenoude drassige polder waar natuur weer in oude luister hersteld wordt. Scheiding van gezuiverd Waterdonken-water en landbouwwater. SBB beheer via natuurboer Emiel Ansems van Heining&Hoef is succes. Aanmelden via website IVN Mark&Donge.
• Wandelexcursie Veranderend Markdal, heden en toekomst. Zaterdag 27 september 13u30. Sluitstuk Markdal Noord tussen Ulvenhout en Blauwe Kamer. Vereniging Markdal en IVN Mark&Donge. Inschrijven via website IVN Mark&Donge.

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge 

11-9-2025

Sinds ik in 1984 biologie ben gaan studeren is mijn idee over dieren fundamenteel veranderd. Eigenlijk moet ik zeggen: niet-menselijke dieren. Dat is niet zomaar een ‘politiek-correcte’ term, maar een realiteit: wij zijn in elk mogelijk biologisch aspect dieren. De eigenschappen waarvan we dachten dat die uniek zijn voor de mens blijken in mindere of meerdere mate ook aanwezig in veel diersoorten. Het bekendste is het gebruik van werktuigen. Dat is een beetje een uitgekauwd voorbeeld zou je denken. We hebben allemaal wel films gezien waarbij chimpansees een steen gebruiken om noten te kraken, of met een takje mieren uit een hoop halen om die vervolgens met smaak op te eten. Sterker nog, chimpansees kunnen dat laatste werktuig zelfs actief maken en aanpassen. Het maken van werktuigen staat nog een stapje hoger dan alleen maar het gebruik ervan. Ook van een vogelsoort, de wipsnavelkraai van Nieuw-Caledonië, is bekend dat hij bladeren of takken met beleid omvormt tot gereedschap dat hij gebruikt om insecten op te prikken. Dat duidt erop dat het dier tot op zekere hoogte kan plannen. 

En niet alleen het gebruik en maken van werktuigen wordt door dieren beheerst: ook hun taalgebruik is veel uitgebreider en subtieler dan we in het verleden dachten. Van kraaien is bekend dat ze verschillende waarschuwingskreten gebruiken voor bijvoorbeeld een havik en een mens. Verder schijnen ze daadwerkelijk met elkaar te smoezen om hun stemming over te brengen. En olifanten geven elkaar zelfs namen waarmee ze elkaar roepen is uit recent onderzoek gebleken! Die laatste dieren en nogal wat vogels en zoogdieren kunnen zichzelf bovendien herkennen als ze in een spiegel kijken, wat een mate van zelfbewustzijn verraadt. Of ze ook diepere gedachten hebben, frustraties over hun uiterlijk, of zorgen over de toekomst van hun kinderen is weliswaar niet bekend, maar de bovengenoemde voorbeelden hebben mij ervan overtuigd dat het verschil tussen mensen en andere dieren niet fundamenteel, maar geleidelijk is.

Dat heeft er ook voor gezorgd dat ik niet meer zo gemakkelijk heenstap over het lijden van dieren. Toen ik met mijn studie begon werd er nog volop uitgegaan van de theorie dat dieren onbewust zijn en puur reageren op prikkels, positief of negatief. Het bestaan van emoties die op die van de mens lijken werd als niet-wetenschappelijk weggezet. Dat is een oud idee dat opgekomen was met de verlichting, waarin alleen de mens als rationeel wezen werd gezien (“Ik denk, dus ik ben”, aldus René Descartes).

Daarmee werd ook ontkend dat dieren bewust pijn kunnen hebben of lijden. Iedereen die suggereerde dat dieren dat wel konden werd de beschuldiging voor de voeten geworpen van ‘antropomorfisme’; het vermenselijken van dieren. Dat was een doodzonde in de gedragsbiologie, totdat er een grote verandering opkwam in de jaren ’80. Frans de Waal bestudeerde in Arnhem een troep chimpansees die wij als studenten ook een tijdje konden bekijken. Tot mijn verbazing zag ik dat de dieren waarover ik had gelezen in Frans’ beroemde boek ‘Chimpanseepolitiek’ heel goed te herkennen waren en echte persoonlijkheden waren met prettige en onaangename kenmerken. Frans draaide het om: eigenlijk is het idioot om dieren geen kenmerken toe te schrijven die we zelf hebben. Onze biologie is zo vergelijkbaar met andere diersoorten, met hetzelfde soort organen, hormonen en hersenen. Natuurlijk, mensen zijn anders dan andere dieren en het geestelijk leven van een aasgarnaal is echt wel minder uitgebreid dan dat van de gemiddelde medemens, of van een chimpansee. Maar toch wil dat niet zeggen dat de mens het enige dier met rechten zou moeten zijn. De mens is wel een unieke diersoort in zijn geestelijke capaciteiten, in zijn vermogen om er een enorme puinhoop van te maken en in zijn mogelijkheden om problemen op te lossen. Daar hoort ook een unieke verantwoordelijkheid bij.

Leo Nagelkerke, West-Brabantse Vogelwerkgroep

Markandalletjes

• Zonnig en warm met vallende kastanjes. Vroeg door droogte. Ook nieuwe deel Gilzerwouwerbeek bij Bavel staat droog.
• Natuurlijk dagje op fiets-ontdekkingstocht. Via lokale bio-landbouwbedrijven. Zaterdag 13 september. 9u30-17u. Langs drie smaakvolle zelfpluktuinen! Met lunch en soep. Vertrek bezoekerscentrum De Klapekster. Info en aanmelden Natuurpunt Markvallei.
• Excursie Vloeiweide op Vroege Zaterdagavond. Van Stenen Tijdperk tot 2e Millenium. Grazende Reeën, drama van verzet zendstation uit tweede wereldoorlog, natuurlijke bemesting met slib. Excursie in natuurgebied van Brabants Landschap. IVN Mark&Donge samen met IVN Dintel- en Marklanden. 13 september. 18-20u. Aanmelden. Website IVN Dintel&Marklanden.
• Groencafé over Voedselbos&zo. Ervaringsdeskundigen: John Vermeer, John Hagenaars, Cedric Bouche. Paneldiscussie Ron Bekker. Creatieve hotspot in Brandpunt. Reigerstraat 16, Breda. Woensdag 17 september. 19u30-22u. Info en aanmelden NMV Markkant:  Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..  
• Boeiende vacature? Uitnodiging van Water Natuurlijk voor burgerleden in Waterschapsbestuur. Info: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..
• Blijf genieten van wisselende, meest zonnige natuur en de ‘rode maan’, die er was!

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge