Ik moest aan dokter Dolittle denken, de arts die, door zijn vermogen met de dieren te spreken, allerlei avonturen beleefde. De Engelsman Hugh Lofting verzon deze goede dokter toen hij in de Eerste wereldoorlog diende en brieven naar zijn kinderen schreef. Het beschrijven van de werkelijke toestand in de loopgraven vond hij of te gruwelijk of te saai. Na de oorlog vormden deze brieven de basis van een reeks kinderboeken over dokter Dolittle. Kinderboeken, inderdaad, maar wel met een onderwerp dat me tot aan de dag van vandaag fascineert. Stel dat we in staat zouden zijn direct met andere dieren te communiceren, wat zouden we dan leren? Eerlijk gezegd denk ik dat we ons dan beter zouden beperken tot luisteren in plaats van praten, want in dat laatste geval gaan we waarschijnlijk aan de spreeuwen vertellen dat ze niet op de auto’s moeten kakken, of aan de kauwen dat ze na zonsondergang geen geluid meer mogen maken.

Ja, alleen maar luisteren naar wat er gezegd wordt door die kauwen, dat lijkt me al heel wat. Vlak bij mijn huis is zo’n stel essen waarin ze graag bij elkaar komen. Tegen zonsondergang komen ze luid roepend aan en zoeken ze een plekje in de takken. Als het eenmaal donker is dan wordt het wel rustiger, maar niet helemaal stil. Als je erlangs loopt dan hoor je roepjes, piepjes en … gebabbel. Ik weet niet hoe ik het anders moet omschrijven, maar ik heb stellig het idee dat die vogels een beetje zitten te keuvelen. Misschien spreken ze de dag door, maken ze plannen voor de volgende dag om ergens naartoe te gaan waar volop te eten is, of zijn ze gewoonweg aan het roddelen.

Kauwen en andere kraaiachtigen zijn niet de enige vogels die lekker met elkaar kletsen. In het boek “Wondervogels” van Jantien de Boer, die o.a. voor de Leeuwarder Courant schrijft, wordt dat ook vermeld voor verschillende soorten wadvogels, zoals voor (rosse) grutto’s kanoeten en lepelaars. Jantien tekende verhalen op van trekvogelonderzoekers, de meeste uit de ‘school’ van Theunis Piersma, de bekendste trekvogeldeskundige van Nederland. Als je erover nadenkt is het niet zo’n gek idee dat sommige vogels met elkaar spreken om relevante informatie aan elkaar over te brengen. Een kauw wordt zomaar vijftien jaar, een grutto kan de dertig halen. Dat zijn best lange levens, waarin een hoop ervaringen worden opgedaan. Als je als vogel in staat bent je wijze lessen door te geven dan heeft dat een voordeel, omdat zowel jouw eigen overleving als die van je nakomelingen wordt vergroot.

Met welke ‘woorden’ vogels dat doen, dat is tot op heden onbekend. Wat wel bekend is, is dat vogels verschillende dialecten kunnen hebben en dat in sommige gevallen mannetjes en vrouwtjes verschillende geluiden gebruiken (of dat ook iets zegt over de onderlinge verstandhouding weet ik niet). In ieder geval kunnen we allemaal vaststellen dat tijdens de trektijd vogels soms veel geluid maken. Kolganzen die overvliegen jodelen wat af. En of dat nu zo is om onderling contact te houden, of dat er meer informatie in zit (“pas op, windmolen rechts!”) daar kunnen we voorlopig nog lustig over speculeren.

Hiervoor gaf ik aan dat het een slecht idee zou zijn als we als mensen tegen vogels zouden praten om ze te vertellen wat ze moeten doen en laten. Toch kan praten tegen vogels nog ergens goed voor zijn. Theunis Piersma beschreef dat soms grutto’s helemaal in de kramp schieten als ze worden gevangen voor onderzoek. Ondanks dat de onderzoekers voorzichtig te werk gaan raken de dieren compleet gestrest. Niet zo gek als er uit het niets een net over je kop wordt gegooid en een grote tweevoeter je in zijn hand opschept! Hij merkte dat zachtjes tegen de dieren praten ze al snel kalmeerde en dat ze het daarna zichtbaar beter deden. Hij sprak wel Fries met ze, misschien is dat een voorwaarde.

Leo Nagelkerke, West-Brabantse Vogelwerkgroep

Markandalletjes

• Het is nu een mistige ochtend, heel stil, zelfs geen jodelende ganzen. Ook geen gepraat. Maar de komst van de winter laat zich voelen.
• Handen uit de mouwen. Wilgen knotten zaterdagmorgen 29 november. 9-12u30. Bij IJsvermaak (met erwtensoep) Bouvignelaan 3. Breda. WestBrabantse Vogelwerkgroep en IVN Mark&Donge.
• Waterschap Brabantse Delta wil plots tegen alle plannen voor natuurbeleving in, géén kano-, watersportroute  door een moeras bij Blauwe Kamer. Ondanks investeringen in Markdal-Zuid wordt zo de geplande doorgaande kanoroute Hoogstraten-Breda v.v. onmogelijk gemaakt. Zonder overleg werd dit aan Kano- en Watersport Verenigingen uit Nederland en Vlaanderen meegedeeld. Tussenoplossing wilde Waterschap niet bespreken. Met name Brabants Landschap dreigt dan uit het beekherstelproject Markdal te stappen, was de boodschap aan de watersportvertegenwoordiger.
• Brabants Landschap doet aan fondsenwerving, maar als natuurliefhebbers uit die gebieden geweerd worden, lijkt dat voor natuurbeleving een kat in de zak. Aan Vereniging Markdal als spreekbuis van de streek is gevraagd te zoeken naar een oplossing in balans. 
• Weinig excursies, dus alle tijd voor sinterklaas-surprises!
• Vogeltrek nu merkbaar. Honderden ganzen grazen in Markdal.

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge

Onze wandeling begint weer bij de Duivelsbrug, nu een licht buitje en daarna stralende zonneschijn met 7 graden celsius ! Zwemmend in de Mark op rustig water twee jonge mannetjes Kuifeend, bruin met wat wittige veren, in overgangskleed. Natuurlijk ook enkele Waterhoenen, Meerkoeten en Wilde Eenden. Een Roodborstje vliegt vlak voor mijn voeten het pad over naar de wilde rozenhaag, om dekking te zoeken. Overal het trompetten van de  grazende Grote Canadese ganzen, ook later in de wei, nabij de stuw in  totaal wel bijna driehonderd exemplaren. Er loopt ook nog een Grauwe Gans tussen en een paar kruisingen (hybriden) met een Boerengans.

Het wildrooster over, waar meestal de koeien grazen, plotseling valt een vlucht van wel vijfentwintig Putters op een paar meter afstand, op een groep akkerdistels, meteen pikkend aan de zaden en de luizen, een schitterend gezicht die kleuren, vooral dat rood rond de snavel en dat geel, in dit zonnige heldere licht! Ja mooi weer vier Aalscholvers in de dode eik, was toch weer even geleden.

Op naar de stuw, van daaruit kijkend de Mark volgend. Hééé mooi in de verte tussen de distels en het lage gras een 40-tal Kieviten. Zeker nog niet naar de kust, of verder naar het zuiden, als de kou invalt, dan op naar de betere voedselgronden. Blijkbaar is de oever van de Mark daar ook een welkome rust en pleisterplaats?

Vlakbij zeker 70 grazende Meerkoeten, nog niet zoveel van deze zwartblessen gezien langs de Mark!  In de verte nog een tiental Kokmeeuwen en vier Nijlganzen. Ook een tachtig Spreeuwen voedsel zoekend langs de oever van de Mark, groepsgewijs, dicht bij elkaar en reagerend op je collega naast je. Een gaaf gezicht dat samenspel. En Alweer teruglopend , met een prachtig zicht en licht op de afstervende beukenstaken, waar de Kauwen alweer spelend bezig waren om de holle delen te verkennen.  Nabij de notenbongerd enkele Koolmezen, en Houtduiven. Die Houtduiven vlogen plots naar de grazige zijkant om de graszaden letterlijk tussen het gras uit te eten. Ook goed te zien dat de jonge Houtduiven de witte vlek missen in de hals en nog niet mooi van kleur zijn.  Nog een kijkerblik naar de dode eik, nog steeds vier Aalscholvers, maar nu met twee Nijlganzen erbij. Een maf gezicht die ganzen zo hoog op een  tak te zien staan.

Op het asfaltpad waren diverse Vinken de gevallen elzenzaden aan het oppikken. Mooi want het was rustig met fietsers en wandelaars. In de vijver van IJsvermaak vier rustende Soepeenden.  De rest van IJsvermaak mooi gemaaid, en voor de toekomst klaar om straks te schaatsen ……., maar geen vogel te bekennen. Weer een mooie,  rustige  tocht, met weer leuke waarnemingen, tot de volgende, houdoe!!

Willem Veenhuizen – WestBrabantse Vogelwerkgroep

Markandalletjes

• Regen en koude nachten, even wennen aan wat voor november normaal was …..
• Sinterklaas is aangekomen, kerstman en nieuwjaar 2026 komen er aan. Ook de traditionele Mark&Leij Nieuwjaarsquiz in Bellevue-Chaam. Onder stimulerende leiding van quizmaster Victor! Gaat jeugdig elan de krasse ‘founding fathers’ verslaan? Welke boswachters van Natuurmonumenten of Staatsbosbeheer zijn het slimst? Wie van gemeentes Baarle Hertog van Nassau of Gilze&Rijen wint de thuiswedstrijd van Alphen-Chaam? Vrijdagavond 9 januari. Aanmelden met teams van zessen:
• Waterdeskundigen overlegden donderdag in Nationaal Deltacongres over steeds meer water en droogte! In het Chassé. Waterschap, Breda en Provincie toonden resultaten van Markdal en deel Nieuwe Mark. Maakte veel indruk, zeker de vernieuwende ecologische bouw van de Nieuwe Mark!   
• Het jaarlijkse ‘Zonnetje’ kreeg Wilco de Zeeuw voor zijn ‘boeren met biodiversiteit’. Als voorbeeld voor ‘het kan wél!’. Juist door water in gezonde bodem vast te houden
• Kleinschalig, herinrichting achtertuin. Tegels (als hittebron) vervangen door waterdoorlaatbaar ‘Padvast’. Afvoer van afdak ontkoppeld van riool. Water stroomt nu in ‘mini wadi’. Rechte paden kronkelen als meanders. Dankzij ecologische hoveniers Robert-Isa al drie klimaat-plusjes in onze postzegeltuin, bijdrage aan beetje duurzamere planeet? Geeft een goed gevoel!
• Stadsplantenwandeling Ginneken. Tussen Mark en Markt. Zondagmiddag. 13u30-15u30. 23 november. Verrassende ontdekkingstocht met Aad van Diemen langs bakken, palen, muren, bermen, voegen, waterkanten, enz. Wat levert het Ginneken aan oude en nieuwe exoten op? Zie ook boek Stoepplanten. Aanmelden via website IVN Mark&Donge.

  

• Hernieuwde ontdekkingstocht Bleeke Heide. Zondagmiddag. 23 november. 13u30-16u. Net als 45 jaar geleden kijken en genieten op vogeltocht. Bleke Heide is hét winterse vogelparadijs, met grote waterplassen. Behouden dankzij bevlogen natuurliefhebbers. Start: P-‘vogelscherm Bleke Heide’. Oude Bredaseweg. Natuurpunt Markvallei.
• Tussen de regen komt zonneschijn!

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge

Na een spannende Halloweenavond met een strooptocht voor snoep langs mooie, spookachtige tuinen, ligt het hele gezin zaterdagochtend loom in ons bed. Het is weekend en we starten langzaam op. Ik maak pannenkoeken voor ontbijt. De herfst laat zich goed zien. De bladeren verkleuren nu in rap tempo en het regent pijpenstelen. Mijn dochters druppelen naar beneden en kijken ondeugend naar buiten. Papa, zullen we gaan plassenstampen? En ze beginnen me over te halen. Dan worden we goed wakker en we moeten onze nieuwe regenlaarzen nog testen. Daarna kan ik veel beter leren voor mijn proefwerk Frans. Ik ben snel overgehaald. Eerst pannenkoeken eten en dan pak ik wat spullen bij elkaar. Een tas met droge kleren, warme slofsokken, een paar handdoeken en natuurlijk twee warme dekens. Even controleren of we nog chocomelk hebben en dan gauw de meisjes in de ravotkleren jagen. Kom op meiden! Ik ben er klaar voor, wie gaat er mee? Snel rennen ze naar hun kamer, doen een oude broek aan en een paar laagjes kleren; hemdje, T-shirtje, lange mouwenshirt en een trui. Dan kan er een dun regenjasje overheen en blijven de winterjassen gespaard. Als het te warm wordt, kan er een laagje uit. Het is niet de eerste keer dat de dames op pad gaan.

Waar gaan we naar toe? Vraag ik ze. Weet je nog papa… Dat bos met het avonturenpaadje… Waar misschien wel vissen over het pad zwommen… Bij dat grote meer… Ik fopte mama toen nog door op mijn knieën in de plas te gaan zitten. Hij leek zo héél diep. Ze lacht weer bij het idee dat dat gelukt was. Mama wist wel beter maar speelde het mooi mee. Ja, die plek weet ik nog wel. De parkeerplaats voorbij huis Den Deijl. Daar loop je zo richting het ven naast het Vlonderpad. Met een beetje geluk liggen er ook weer mooie, lange plassen op de tankbaan.

Als we aankomen is de opgebouwde spanning niet meer te houden en, als zwaluwtjes die bij de Mark uit hun nestgaatjes schieten, springen de meiden de auto uit. Pas op! Je bent nog op een parkeerplaats. Gelukkig zijn ze het pad al op. Daar ligt de eerste plas. Voorzichtig stappen ze in de plas. Hoe diep is deze, papa? Vaders hebben de bovennatuurlijke gave om dat van een afstandje goed te kunnen zien. Die illusie moet ik helaas doorbreken. Probeer maar. Loop voorzichtig verder en voel met je voetjes waar de bodem is. Al gauw blijkt de plas niet zo diep en van de volgende wordt al verwacht dat er doorheen gebanjerd kan worden. De eerste sprongen worden ook al gemaakt en het geschater bij spetterend water is een genot voor mijn oor. De ondeugende glimlach maakt het plaatje af. Net als bij zwemmen in fris water, moet je er even doorheen en dan ben je gewend.

De meiden rennen nu de volgende plas in... wordt vervolgd!

Boomstam Henk, NatuurWijzer, IVN-gids Mark & Donge

Markandalletjes

• Zonnig herfstig, bladeren vallen, takken worden zichtbaar, bladblazerbaasjes maken overuren. Anders zou de kringloop het gewoon verteren.
• Kersvers. Bestuurders GGA Ulvenhoutse Bos hebben hun ei met maatregelenpakket gelegd. Tachtig hectare aan de oostkant komt vrij voor natuurinclusief boeren. Om stikstof te reduceren en woningbouw mogelijk te maken. Kwelherstel moet effectief, zoals kritische Ecologische Autoriteit stelde. Discussiepunt - ook bij presentatie maandag - blijft terugdringen natuurbeleving, wandelen, fietsen, honden uitlaten (aangelijnd). Hondenbezitters zijn ook natuurliefhebbers, en zorgen voor draagvlak. Komt nieuwe hondenloszone aan zuidwestrand. SBB bepaalt uiteindelijk, was zelf helaas niet aanwezig. Twintig procent stikstof komt van Isover Etten-Leur, met provinciale vergunning! Ook verkeer grote stikstofbron. Komen nu bijeenkomsten met de bewoners en natuur (eindelijk!) Totale kostenraming voor meerjarenproject ca 20 miljoen. Bijdrage provincie 7, Breda 4 miljoen. Restant later. Eerste reacties: zorg voor draagvlak, gefaseerde aanpak, geen uitstel en altijd ‘boter bij de vis’  maatregelen,
• Ook vers: Boeiend IVN Markdalfestival in Vianden, was zondag ter ere van komende afronding natuurherstel Markdal-Noord. Werd 20 jaar terug gestart door zes IVN bronwaterdragers. Symbolisch zorgden die in 2006 al voor vrijstromend water. Vianden is historische plek uit 2011 met provinciale lijsttrekkers. Werd basis voor oprichting Vereniging Markdal als uniek burgerinitiatief met regie en budget. Zo honderd hectare verworven en bestemmingsplan klaar. Waterschap nu voortvarend met realisering. Alles werd ontroerend verbeeld door Hanna van Mourik Broekman en Peer van de Meulenbroecke van Theatergroep Stormkamer. Ontroerende en geslaagde bekroning. Nu de Markhoeve in Strijbeek nog ….                 
• Familie Padenstoelenwandeling. Zondagmorgen 9 november. 10-12u. Dorstse bossen bekend om rijkdom aan honderden paddenstoelen, zoals Kostgangerboleet, Zwameters, Zwamgasten en Biefstukzwam. IVN info kraam is (weer) paraat. Aanmelden via website IVN Mark&Donge.

  

• Oude landbouwtechnieken. Voordracht door Laura Danckaert in bezoekerscentrum Vallei van het Merkske. Inspiratie voor hedendaagse biodiversiteit, waterbeheer en landbouw. Vrijdagavond 7 november. 20-22u. Vallei van het Merkske. Kolonie 41. Wortel (B). Natuurpunt Markvallei.
• Interim periode tussen landelijke verkiezingen van ‘het kan wél’ naar ‘wij willen duurzame groene gemeentes’.

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge

Ongeveer een jaar geleden kwam ik in een berm in de buurt van het Heksenwiel in Breda-Noord een vreemde struik tegen. Er zaten doorns aan en langwerpige rode bessen. Het bleek boksdoorn (Lycium barbarum) te zijn. Ik was daar later met een groep tijdens een stadsplantenwandeling en één van de deelnemers wees verrast naar de bessen en riep: ‘Gojibessen’. Deze zijn in de handel als zogenaamd ‘superfood’. Het immuunsysteem zou erdoor verbeteren. Een opmerkelijke toeschrijving is remedie voor erectieklachten. Het staat buiten kijf dat de bessen vitaminerijk zijn, maar voor verdergaande claims is weinig wetenschappelijk bewijs.

Voor Breda was de plant een nieuwe soort. Het is niet zo vreemd dat hij hier niet veel wordt waargenomen omdat boksdoorn kalk in de bodem nodig heeft. De vindplaats in het Noorden van Breda, waar de klei begint is dan weer logisch. De verspreiding in Nederland is heel typisch: langs de Zeeuwse en Hollandse kust en langs de rivieren, kortom, waar kalk is.

De struik wordt niet hoog; maximaal drie meter. De takken hebben smalle, lage lijsten en doorns. Ze gaan overhangen bij het ouder worden. De bloemen zijn opvallend paars waarbij de helmhokken met stuifmeel opvallend wit afsteken. Ze zitten met twee of drie in de oksels van bladeren. De bladeren zijn langwerpig en nogal onregelmatig gevormd. In het najaar vallen vooral de helderrode bessen op. De plant is niet wintergroen. De struik maakt een onregelmatige, rommelige indruk. Hij lijkt thuis te horen in een dichte begroeiing waar hij sluip-door kruip-door speelt.

Hij behoort tot de nachtschadefamilie en zoals de meeste leden van die familie is hij giftig. Niet de bessen, maar verder wel alle andere delen. Het is dan ook merkwaardig op internet aanbevelingen te vinden voor de consumptie van bladeren van de bokdoorn. Niet doen!

Er is nog een tweede soort boksdoorn in Nederland: de veel zeldzamere Chinese boksdoorn (Lycium chinense). Die lijkt sterk op de gewone boksdoorn, die overigens ook uit China komt. Het blad is breder en de meeldraden steken verder uit. De boksdoorn is in de 18^de eeuw in Nederland ingevoerd om medische redenen. In China had en heeft de gojibes een grote naam in de bevordering van de gezondheid en in onze tijd is de bes herontdekt.

In het Nederlandse woord boksdoorn betekent ‘boks’, tros. Denk aan bouquet. Doorn verwijst naar de doorns op de takken. De geslachtsnaam ‘Lycium’  is afgeleid van de oude staat Lycië in Klein-Azië. De soortaanduiding ‘barbarum’ betekent buitenlands. Men heeft er nogal met zijn petje naar gegooid in de naamgeving. Goji in gojibes is overgenomen uit het Engels alwaar het een verengelste uitspraak is van het Chinese woord voor de plant.

Aad van Diemen – Natuur- en stadsplantengids IVN Mark&Donge

Markandalletjes

• Stortregens en hoosbuien, prompt ging de Bavelse Leij weer stromen! Goed voor waterstand, vissen en natuur.
• Het belang van duisternis werd in de Nacht van de Nacht volop beleefd op Wolfslaar. Een tiental IVN posten met legendes, magisch vuur, bloeddorstige weerwolven, sterrenbeelden, enz. gaven een spannende sfeer in de duisternis. Met een tevreden slot van warme chocolademelk voor de ruim honderd duisternis wachters.

  

   
• Elke eerste zaterdag van de maand op stap met de IVN Fotowerkgroep. Ook nu op zaterdag 1 november. 9-11u. Elke derde woensdagavond van de maand nabespreken met de gemaakte foto’s. Info en aanmelden zie website IVN Mark en Donge - Fotowerkgroep.
• Natuurwerkdag in Ons Domein. Zaterdag 1 november. 9u30-14u. Wilgen knotten, snoeien, takkenrillen maken, poel schonen. Leuk voor kinderen en hun groten! Domeinweg 9.  Oosterhout. Natuurtuin IVN Mark&Donge.
• Cursus Spoorzoeken. Door de van radio en TV bekende bioloog Joeri Cortens. Drie theorie avonden en excursie. Start: donderdag 6 november. 19u30-22u00. In Klapekster. Wortel (B). Aanmelden via website Natuurpunt Markvallei.
• Oude landbouwtechnieken. Voordracht door Laura Danckaert in bezoekerscentrum Vallei van het Merkske. Inspiratie voor hedendaagse biodiversiteit, waterbeheer en landbouw. Vrijdagavond 7 november. 20-22u. Vallei van het Merkske. Kolonie 41. Wortel (B). Natuurpunt Markvallei.
• Ossengoor wandeling (5km) met Leo Nagelkerke. Bekend van vele stukjes. Weiland in Chaamse Bossen is weer groot ven geworden. Natuur met vogels greep zijn kansen. Zaterdagmorgen 8 november. 9-12u. Kruising Geuzenpad-Nieuwe Maastrichtsebaan. Chaam. Aanmelden. Website West Brabantse Vogelwerkgroep.
• Alle tijden zijn in wintertijd. Even wennen!

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge